Fikcja w statystykach i miliony z budżetu. Jak myśliwi planują zabijanie zwierząt na podstawie danych „z sufitu”

Gdy w oficjalnych dokumentach państwowych pojawiają się precyzyjne liczby – 10 dzików, 265 saren czy 1578 jeleni w danym obwodzie – odbiorca odnosi wrażenie, że ma do czynienia z twardą, zweryfikowaną wiedzą przyrodniczą. Wokół tych danych buduje się narrację o „zrównoważonej gospodarce łowieckiej” czy uzasadnia wydłużanie sezonów polowań. Jednak analiza metodologii stosowanej przez koła łowieckie w zestawieniu z badaniami naukowymi ujawnia fundamentalny problem: liczby te są obarczone marginalną wiarygodnością, a zjawisko określane matematycznie jako „poziom niepewności” jest w praktyce całkowicie ignorowane. Kres tej wartej setki milionów złotych fikcji może położyć obywatelski projekt zmian w prawie łowieckim – „Uwaga! Polowanie! Zmieniamy prawo łowieckie. Na dobre”. Ta procedowana właśnie w Sejmie nowelizacja podporządkowuje łowiectwo twardej nauce oraz instytucjom chroniącym przyrodę.

Czym jest „poziom niepewności” w inwentaryzacji przyrodniczej?

W naukach biologicznych i leśnych oszacowanie populacji zwierząt żyjących na wolności jest zadaniem niezwykle skomplikowanym. Zwierzęta przemieszczają się, kryją w gęstym poszyciu, zmieniają aktywność w zależności od pory dnia i warunków atmosferycznych. Z tego powodu żaden naukowiec nie podaje liczebności gatunku „co do sztuki”. Zamiast tego stosuje się przedziały ufności i określa błąd statystyczny – zwany poziomem niepewności.

Poziom niepewności wyraża procentowy zakres odchylenia, o jaki uzyskany wynik może różnić się od rzeczywistej liczby zwierząt w terenie. Jeśli wynik inwentaryzacji wynosi 100 osobników, a poziom niepewności oszacowano na 30%, oznacza to jedynie, że z określonym prawdopodobieństwem w danym lesie żyje od 70 do 130 zwierząt.

Tymczasem w polskim systemie łowieckim ten margines błędu jest w prostej linii przenoszony do arkusza Excel jako wartość bezwzględna. Co więcej, jak wykazały analizy Stowarzyszenia Ośrodek Działań Ekologicznych „Źródła”, na tej arbitralnej podstawie wylicza się dokładne limity odstrzału, traktując matematyczną hipotezę jak bezdyskusyjny fakt.

Ile naprawdę wynosi błąd? Dane naukowe kontra praktyka kół łowieckich 

Dla oceny skali problemu kluczowe są badania przeprowadzone m.in. w Roztoczańskim Parku Narodowym, gdzie zweryfikowano dokładność jednej z najpopularniejszych metod stosowanych przez leśników i myśliwych – pędzeń próbnych. Wyniki badań naukowych okazały się miażdżące dla oficjalnej sprawozdawczości:

• Sarny: poziom niepewności oszacowań wynosi średnio 26%,
• Jelenie: poziom niepewności osiąga średnio 32%,
• Dziki: niepewność oszacowania wynosi aż 49%.

W praktyce oznacza to, że w przypadku dzików margines błędu wynosi niemal połowę szacowanej populacji. Jeśli inwentaryzacja wykaże obecność 1000 dzików w danym powiecie, rzeczywista populacja może wynosić zarówno 510, jak i 1490 osobników. Mimo to na podstawie tak niedokładnej próby podejmuje się decyzje o „optymalnym pozyskaniu” wyliczonym co do jednej sztuki.

Jak podkreślał dr hab. Jakub Gryz z Instytutu Badawczego Leśnictwa, w Polsce od lat nie funkcjonuje państwowy system monitoringu zwierząt łownych oparty na naukowo określonych metodach o znanym i kontrolowanym błędzie oszacowania. Inwentaryzacje w kołach łowieckich często sprowadzają się do szacunków wzrokowych dokonywanych przy okazji dokarmiania lub obserwacji z ambon, co potęguje błąd pomiaru do wartości uniemożliwiających jakikolwiek racjonalny nadzór.

Gdy statystyka staje się absurdem: analiza danych z BDL

Ignorowanie poziomu niepewności w połączeniu z brakiem weryfikacji wprowadzanych danych prowadzi do drastycznych rozbieżności w Banku Danych o Lasach (BDL).

Przykłady z ostatnich lat pokazują, jak statystyka łowiecka rozmija się z logiką:

1. Obwód nr 91 (woj. opolskie): W latach 2022–2026 w sprawozdaniach z marca stale wykazywano obecność dokładnie 10 dzików. Na tej podstawie planowano roczny odstrzał na poziomie 27 sztuk. W rzeczywistości w kolejnych sezonach wykazywano zabicie odpowiednio: 159, 150, 176 i 129 dzików. Po roku w papierach znów widniała liczba 10.
2. Obwód nr 59 (woj. zachodniopomorskie): Przykładowy sezon 2025/2026 wykazał wyjściową populację 10 dzików (stan na 10 marca 2025 r.), a sprawozdanie z wykonania planu zamknęło się liczbą 262 zabitych osobników (ponad 26-krotność populacji wyjściowej).
3. Obwód nr 146 (woj. małopolskie): Wykazano 10 dzików w marcu 2025 r. – zabito 319 sztuk.
4. Obwód nr 342 (woj. mazowieckie): Przy wykazanej obecności zaledwie 1 samotnego dzika w marcu 2025 r., w sezonie 2025/2026 wykazano odstrzał 141 dzików.

Podobne anomalie dotyczą innych gatunków. W obwodzie nr 11 w powiecie złotowskim (woj. wielkopolskie) liczebność jeleni wynosiła w 2021 r. 278 sztuk. W 2022 r. w bazach BDL pojawiła się wartość 1578 jeleni przy niezmienionym planie odstrzału (63 sztuki), by w 2023 r. powrócić do poziomu 280 sztuk. Jedna prawdopodobna pomyłka pisarska zawyżyła wykazane zagęszczenie populacji w skali całego powiatu o ponad 40%, stając się częścią oficjalnej bazy, na podstawie której podejmuje się decyzje o wydłużaniu okresów polowań.

Z kolei w powiecie gryfickim (obwód nr 298) przy wykazanej obecności 8 norek amerykańskich zaraportowano roczny plan łowiecki na sezon 2024/2025 zakładający odstrzał aż 3010 tych zwierząt (w skali całego powiatu plan skoczył nagle z 80 do 3208 sztuk).

Sytuacja ta dobitnie ilustruje bezmyślność urzędowego mechanizmu, w którym bezrefleksyjnie przetwarza się nierzetelne dane. Jak czytamy w analizie problemu opublikowanej na portalu zakazpolowania.pl: „Jeżeli dane mają służyć podejmowaniu decyzji o zabijaniu zwierząt, nie wystarczy wpisać ich do Excela, przesłać do kolejnej instytucji i uznać za wiarygodne tylko dlatego, że znalazły się w oficjalnej bazie. (...) Każda decyzja dotycząca zabijania dzikich zwierząt oznacza czyjeś życie”.

Nie tylko finansowe skutki błędnych szacunków

Problem nierealnych szacunków ma bezpośrednie przełożenie na finanse publiczne. Nowelizacja Prawa łowieckiego z 2018 roku zniosła górny limit odstrzału dzików (plan określa jedynie minimum), a od 18 marca 2026 r. ryczałt za odstrzał sanitarny (zwalczanie z urzędu chorób zakaźnych ASF) jednego dzika wynosi 350 zł. Generuje to ogromne koszty przy znikomej kontroli naukowej.   

Aby zrozumieć skalę tych wydatków, warto odróżnić dwa mechanizmy zabijania zwierząt: odstrzał redukcyjny oraz odstrzał sanitarny. Pierwszy realizowany jest w ramach standardowej gospodarki łowieckiej (na podstawie rocznych planów łowieckich lub decyzji starosty) i ma na celu zmniejszenie liczebności populacji – odbywa się on na koszt i ryzyko s myśliwych oraz kół łowieckich. Odstrzał sanitarny ma natomiast zupełnie inny charakter: jest narzędziem administracyjnym do walki z chorobami zakaźnymi zwierząt (przede wszystkim z ASF), zarządzanym w drodze rozporządzenia przez powiatowego lekarza weterynarii lub wojewodę. W tym trybie państwo zdejmuje z myśliwych ciężar finansowy i bezpośrednio opłaca zabijanie dzików z budżetu – co sprawia, że przy braku rzetelnej kontroli liczebności populacji mechanizm ten staje się dla kół łowieckich lukratywnym źródłem dochodu.

• Według raportu Najwyższej Izby Kontroli (NIK), w latach 2019–2021 na polowania i odstrzał sanitarny dzików wydano z budżetu państwa 282,2 mln zł, podczas gdy na bioasekurację i badania chlewni przeznaczono zaledwie 28,4 mln zł (dziesięciokrotnie mniej).
• Wyliczenia Państwowej Rady Ochrony Przyrody (PROP) z września 2024 r. wskazują, że w okresie od marca 2019 r. do lutego 2023 r. koszty redukcji populacji dzików wyniosły co najmniej 597,5 mln zł. Daje to średnią kwotę ponad 119 tys. zł wydanych ze środków publicznych na każdego odstrzelonego dzika, u którego oficjalnie potwierdzono wirusa ASF.

Jeszcze większa dowolność panuje przy odstrzałach redukcyjnych zlecanych przez starostów oraz sanitarnych, które zarządzają inspektoraty weterynarii. W obu przypadkach przepisy nie wymagają, by urzędnicy uzasadniali decyzje o zabiciu tysięcy zwierząt. Opinia publiczna nie ma też wglądu w to, na jakiej podstawie wylicza się ich liczbę. 

Nieweryfikowalność danych w połączeniu z wysokim poziomem niepewności metodycznej sprawia, że gospodarka łowiecka w Polsce opiera się na statystycznej fikcji. Nawet Stacja Badawcza PZŁ w Czempiniu w raporcie z listopada 2025 r. przyznała, że dane wprowadzane przez koła łowieckie wymagały ręcznych poprawek ze względu na rzucające się w oczy błędy, a skokowe wzrosty populacji zwierzyny w skali kraju (np. jeleni w 2017 r. z 180 do 241 tys.) były skutkiem zmiany metodyki szacowania, a nie realnego przyrostu w przyrodzie.

Podejmowanie decyzji o uśmiercaniu setek tysięcy zwierząt rocznie na podstawie szacunków o błędzie sięgającym 50% przeczy zasadom racjonalnego zarządzania zasobami przyrodniczymi. Bez wprowadzenia niepodlegającego kołom łowieckim, państwowego monitoringu naukowego, coroczne plany pozyskania pozostaną jedynie urzędowym usprawiedliwieniem dla braku realnej kontroli nad gospodarką łowiecką w Polsce.

Recepta na statystyczną fikcję

Odpowiedzią na systemowy chaos, uznaniowość oraz oderwanie planów łowieckich od wiedzy przyrodniczej jest obywatelski projekt nowelizacji ustawy Prawo łowieckie „Uwaga! Polowanie! Zmieńmy prawo łowieckie. Na dobre”, który jest obecnie procedowany w Sejmie. Proponowane przepisy zastępują dane „z sufitu” rygorem naukowym i wprowadzają realną kontrolę organów ochrony przyrody nad gospodarką łowiecką.

Pierwszym filarem reformy jest wprowadzenie transparentności merytorycznej oraz oparcie decyzji o polowaniach na twardych dowodach. Zgodnie z projektowanym art. 5, dany gatunek będzie mógł znaleźć się na liście zwierząt łownych wyłącznie wtedy, gdy uzasadniają to aktualne dane naukowe, monitoringowe lub urzędowe. Co kluczowe, dane te muszą potwierdzać nie tylko nadmierną liczebność populacji, ale również istotne zagrożenie dla funkcjonowania ekosystemów lub poważne szkody gospodarcze. Koniec z wpisywaniem zwierząt na listę łowną „z przyzwyczajenia” – projekt zobowiązuje ministra właściwego do spraw środowiska do obowiązkowej weryfikacji tej listy nie rzadziej niż raz na 5 lat (po zasięgnięciu opinii m.in. Państwowej Rady Ochrony Przyrody). Jeśli z przeglądu wyniknie, że gatunek nie spełnia ustawowych przesłanek, minister będzie miał prawny obowiązek usunąć go z listy zwierzyny łownej.

Drugim, równie istotnym bezpiecznikiem jest poddanie planowania łowieckiego rygorom ochrony środowiska i odebranie myśliwym monopolu na decydowanie o skali ingerencji w przyrodę. Nowelizacja zakłada, że każdy projekt wieloletniego łowieckiego planu hodowlanego będzie musiał przejść strategiczną ocenę oddziaływania na środowisko. Oznacza to konieczność sporządzenia szczegółowej prognozy, która zbada wpływ planowanych polowań na stan ochrony gatunków, ich siedliska, różnorodność biologiczną oraz integralność obszarów Natura 2000.

Ponadto wieloletni plan hodowlany nie będzie mógł zostać zatwierdzony, jeśli ze strategicznej oceny wyniknie, że może on znacząco negatywnie oddziaływać na środowisko. Dodatkowo ostateczne zatwierdzenie planu będzie wymagało formalnego uzgodnienia z właściwym regionalnym dyrektorem ochrony środowiska (RDOŚ). W praktyce oznacza to kres bezrefleksyjnego przepisywania fikcyjnych tabelek z Excela – każda decyzja o ingerencji w populację dzikich zwierząt będzie musiała przejść przez gęste sito weryfikacji naukowej i urzędowej.

W każdym innym sektorze wydawanie publicznych milionów na podstawie tak absurdalnych i nieweryfikowalnych tabelek skończyłoby się natychmiastową interwencją prokuratury. W polskim łowiectwie fikcja statystyczna stała się jednak oficjalną doktryną państwową, którą legitymizuje się masowe zabijanie zwierząt. Potrzebujemy natychmiastowej, głębokiej reformy – odebrania kołom łowieckim monopolu na liczenie i planowanie odstrzału oraz wprowadzenia twardego nadzoru naukowego i przyrodniczego

– komentuje Radosław Ślusarczyk z Pracowni na rzecz Wszystkich Istot.