Ochrona przyrody jako akt patriotyczny: Nasze dziedzictwo, nasz obowiązek

Święto Niepodległości 11 listopada skłania nas do refleksji nad tym, czym jest współczesny patriotyzm. Tradycyjnie pyta się: „Co jesteś gotów poświęcić dla ojczyzny?”. Tymczasem nowoczesny patriotyzm ekologiczny przesuwa ten akcent na codzienną odpowiedzialność i pyta: „W jakim stanie pozostawisz ziemię ojczystą kolejnym pokoleniom?”. Troska o polski krajobraz, lasy, rzeki i bioróżnorodność to nie obcy dyktat polityczny, lecz głęboko zakorzeniona tradycja obrony substancji narodowej.

Ponad polityką: Zapomniane korzenie polskiej ochrony przyrody

Przekonanie, że ochrona środowiska jest domeną wyłącznie określonych opcji politycznych, jest historycznym nieporozumieniem. Początki zorganizowanej ochrony przyrody w niepodległej Polsce miały silną reprezentację w środowiskach narodowych i konserwatywnych. Związani z Narodową Demokracją badacze i myśliciele, tacy jak prof. Władysław Szafer czy Jan Gwalbert Pawlikowski, widzieli w polskim krajobrazie duchowy i materialny fundament narodu. Pawlikowski już w 1913 r. pisał jednoznacznie: „Związek z ziemią rodzimą to nie jest sprawa sentymentu, ale fundament, na którym wspiera się cała tożsamość zbiorowa. Zniszczenie swojskiego krajobrazu jest ciosem zadanym w samo serce kultury narodowej”. Ostrzegał też przed ślepym nastawieniem na szybki zysk i sprowadzaniem zasobów naturalnych wyłącznie do wymiaru czysto materialnego: „Utylitaryzm bezwzględny, który w każdym drzewie widzi tylko kubik drewna, a w każdej rzece tylko siłę spadku wody, jest ślepy na najwyższe wartości narodowe. To wyzbywanie się dziedzictwa dla chwilowego zysku”.

Chrześcijański obowiązek opiekuna

Myśl tę kontynuował Jan Paweł II, wykazując, że podejście chrześcijańskie nie wyklucza troski o przyrodę, lecz jej wprost wymaga. Podczas pielgrzymki do Zamościa w 1999 roku Papież połączył miłość do ojczystego krajobrazu z moralnym nakazem jego obrony: „Piękno tej ziemi skłania mnie do wołania o jej zachowanie dla przyszłych pokoleń. Jeśli kochacie tę ojczystą ziemię, niech to wołanie nie pozostanie bez odpowiedzi!”. Wskazywał również na właściwą relację człowieka z otaczającym go światem: „Jest wolą Stwórcy, by związek człowieka z naturą był związkiem mądrego i szlachetnego gospodarza i opiekuna, a nie nierozważnego eksploratora”.

Bezpieczeństwo narodowe i suwerenność

W XXI wieku ochrona przyrody przestała być jedynie domeną estetyki – stała się kluczowym elementem bezpieczeństwa państwa. Dbanie o retencję wody, chronienie gleb przed pustynnieniem i ochrona naturalnych ekosystemów rolnych to bezpośrednia gwarancja suwerenności żywnościowej Polski.

Jednocześnie chronione lasy, mokradła i naturalne meandry rzek stanowią darmową, naturalną infrastrukturę chroniącą przed powodziami i suszami, co przekłada się bezpośrednio na ochronę mienia i życia obywateli. Co więcej, transformacja w stronę czystej energii oznacza odchodzenie od importu paliw kopalnych z reżimów autorytarnych na rzecz własnych, odnawialnych źródeł energii, budując naszą niezależność energetyczną.

Głos społeczeństwa: Ochrona przyrody ponad podziałami

Badanie Opinia24 z czerwca 2026 roku wskazuje na silne społeczne poparcie ponad politycznymi podziałami dla ochrony przyrody w Polsce, ze szczególnym uwzględnieniem parków narodowych, rezerwatów oraz zaangażowania państwa. Tworzenie obszarów chronionych, takich jak parki narodowe i rezerwaty, jest oceniane przez Polaków zdecydowanie pozytywnie. Aż 71% badanych uważa, że formy te wpływają korzystnie na rozwój gmin, na terenie których się znajdują, podczas gdy odmienne zdanie wyraża jedynie 5% respondentów. W kontekście wpływu na środowisko naturalne korzyści dostrzega 62% ankietowanych. Wpływ na lokalne społeczności oraz gospodarkę oceniany jest również jako przeważająco pozytywny (odpowiednio 46% i 39% wskazań na korzyści), przy czym relatywnie duża część respondentów widzi tu równowagę między zyskami a stratami.

W sytuacji bezpośredniego konfliktu interesów większość społeczeństwa jednoznacznie stawia na ekologię. 59% badanych uważa, że ochrona przyrody (w tym ochrona gatunków i walka z zanieczyszczeniami) powinna być priorytetem, nawet jeśli oznacza to ograniczenia dla rozwoju gospodarczego. Wyższość wzrostu gospodarczego nad priorytetami środowiskowymi deklaruje 21% respondentów, natomiast 20% nie ma w tej kwestii wyrobionego zdania.

Wyrazem takich postaw są konkretne oczekiwania wobec władz publicznych. Aż 61% Polaków domaga się większego zaangażowania rządu w ochronę przyrody, np. poprzez tworzenie parków czy ochronę lasów, a tylko 14% oczekuje ograniczenia tych działań. Zwiększenia aktywności państwa najczęściej oczekują kobiety (64%), seniorzy (67%) i mieszkańcy metropolii (69%). Co więcej, 66% respondentów popiera wyłączenie z wycinki 20% najcenniejszych lasów, a 78% opowiada się za zakazem wycinki w okresie lęgowym ptaków. Głos społeczeństwa nie jest jednorazowym wyjątkiem, lecz narastającą od lat tendencją potwierdzaną przez kolejne badania opinii publicznej.

Nowy impuls dla polskich rezerwatów

Choć od ponad dwóch dekad w Polsce nie powstał żaden nowy park narodowy, a ostatnia próba stworzenia Parku Narodowego Dolnej Odry została zawetowana przez prezydenta Karola Nawrockiego, to w ostatnich trzech latach dostrzegalny jest proces powoływania nowych rezerwatów. Między styczniem 2024 r., a sierpniem 2026 r. powierzchnia rezerwatów zwiększyła się o 12,2% z niemal 174 tys. ha do prawie 195 tys. Zdaniem Państwowej Rady Ochrony Przyrody (PROP) to wciąż za mało. PROP w opinii z września 2025 r. wskazuje konieczność co najmniej podwojenia liczby rezerwatów i ich powierzchni (docelowo do 2–3% obszaru Polski). Jest to kluczowe dla realizacji Unijnej Strategii na Rzecz Różnorodności Biologicznej oraz rozporządzenia UE ws. odbudowy zasobów przyrodniczych. PROP apeluje do Regionalnych Dyrekcji Ochrony Środowiska (RDOŚ) o intensyfikację prac, a do Ministra Klimatu i Środowiska o zapewnienie RDOŚ odpowiednich kadr i środków.

Tworzenie reprezentatywnej i trwałe zabezpieczonej sieci rezerwatów jest niezbędnym warunkiem do tego, aby cała ochrona przyrody w kraju była efektywna. Wewnątrz wielkoobszarowych form (takich jak parki krajobrazowe czy obszary Natura 2000) rezerwaty pełnią bowiem funkcję obszarów rdzeniowych o podwyższonym, najsilniejszym reżimie ochronnym. Pozwalają na zachowanie lub odtworzenie naturalnych procesów przyrodniczych, a w obszarach zurbanizowanych tworzą i chronią ostatnie ostoje dzikiej przyrody przed zabudową i całkowitą degradacją.

Puszcza i Zielona Tarcza

Symbolicznym sprawdzianem takiego podejścia są trwające obecnie konsultacje społeczne na temat stworzenia wielkoobszarowego rezerwatu na terenie Puszczy Białowieskiej. Puszcza – najcenniejszy las pierwotny Europy – to element dziedzictwa narodowego o znaczeniu światowym. Tym niemniej obecnie ochroną rezerwatową i granicami parku narodowego objętych jest jedynie ok. 21 tys. z 62 tys. ha, jakie zajmuje Puszcza Białowieska po polskiej stronie. Propozycja Ministerstwa Klimatu i Środowiska to dodatkowe 33,8 tys. ha. Badania opinii z maja 2025 r. pokazują, że głos społeczeństwa w Polsce jest w tej kwestii niemal jednoznaczny: Za ochroną całej Puszczy z pierwszeństwem naturalnych procesów opowiedziało się 92% badanych w skali kraju, 84% mieszkańców woj. podlaskiego i 89% mieszkańców gmin puszczańskich

Warto przy tym zauważyć strategiczny wymiar tej ochrony w kontekście całego pasa przygranicznego. Koncepcja „Zielonej Tarczy Wschód”, obejmująca teren wzdłuż naszej wschodniej i północno-wschodniej granicy, pokazuje, że zachowane w naturalnym stanie lasy, bagniska i podmokłe doliny rzeczne pełnią również niezwykle istotną funkcję obronną. Dzika, nienaruszona przyroda staje się naturalną barierą terenową, wspierającą militarne bezpieczeństwo kraju. Objęcie Puszczy Białowieskiej ścisłą ochroną i poddanie tego projektu konsultacjom społecznym jest więc nie tylko troską o przyrodniczy skarb, ale również wyrazem głęboko przemyślanego, kompleksowego i patriotycznego podejścia do obronności i suwerenności Rzeczypospolitej.

Władysław Szafer, jeden z głównych architektów utworzenia Białowieskiego i Pienińskiego Parku Narodowego wielokrotnie powtarzał, że przyroda jest żywą częścią narodowej tożsamości „Stosunek do przyrody jest miarą kultury narodu. Kto nie szanuje ojczystego krajobrazu i nie chroni go przed zniszczeniem, ten odcina korzenie, z których wyrasta jego własna kultura”.