Komentarz do Oceny oddziaływania na środowisko koncepcji programowej projektowanej obwodnicy Augustowa

Członkowie Porozumienia na rzecz Ochrony Mokradeł - pracownicy Zakładu Ochrony Przyrody Obszarów Wiejskich IMUZ
Falenty, 05-090 Raszyn

W związku z kontrowersjami na temat budowy obwodnicy Augustowa i wiążącym się z nią zagrożeniem ekologicznym dla doliny Rospudy, nasz zespół, stowarzyszony w Porozumieniu na rzecz Ochrony Mokradeł, zapoznał się z nadesłaną nam przez p. dr Adama Obidzińskiego "Oceną Oddziaływania na Środowisko koncepcji programowej projektowanej Obwodnicy Augustowa" (wykonawca: AREO s.c., Białystok). Należy zaznaczyć ,że otrzymane przez nas materiały nie zawierały załączników. Poniżej przedstawiamy nasze uwagi.

Za główny cel "Oceny..." autorzy uznali "wybór takiego (...) przebiegu [obwodnicy] i rozwiązań technologicznych, które byłyby najmniej kolizyjne z wartościami środowiska oraz powodowały najmniej zakłóceń" ("Ocena..." str. 4). Jednocześnie przyjęto, że przedmiotem rozważań będą dwa z czterech zaproponowanych wariantów przebiegu trasy (I i IV): "W związku z występowaniem dwóch podstawowych wariantów przebiegu trasy (...), dla wyboru wariantu optymalnego dokonano szczegółowej charakterystyki tych samych cech środowiska, porównywalnych w obydwu wariantach". W podstawowej części opracowania nie przedstawiono jednak argumentacji prowadzącej do odrzucenia pozostałych propozycji, powołując się jedynie na zawartość zał. Nr 5 (rozdz. 2.0). Nawet jeśli uznamy, że decyzja autorów była trafna, to przedstawiona w tekście ekspertyzy szczegółowa analiza wariantów I i IV jest niekonsekwentna i zdecydowanie faworyzuje wariant IV. W rozdziałach dotyczących klimatu akustycznego (rozdz. 6.3), jakości powietrza (6.4), wytyczenia trasy na obszarze zagospodarowanym (6.5), konieczności odlesień (7.8.2), szacunku utraty potencjału produkcyjnego gruntów leśnych projektowanych do zajęcia pod budowę autostrady (7.8.3), scharakteryzowano jedynie wariant IV.

Omawiając kolizyjność inwestycji z istniejącym zagospodarowaniem terenu (rozdz. 7.2), dla wariantu I wskazano trzy punkty kolizyjne (doliny Rospudy, Blizny i Zelwianki ), podczas gdy dla wariantu IV - jeden taki punkt (dolina Rospudy). Pominięto tu fakt, że wariant IV przecina dolinę Szczeberki, która jak zauważono w rozdz. 7.8.4, stanowi lokalny ciąg ekologiczny. Ponadto odcinek biegnący przez dolinę Rospudy jest w wariancie IV dłuższy o 150 m niż w wariancie I. Obwodnica poprowadzona zgodnie z wariantem IV przebiegałaby niemalże przez środek projektowanego rezerwatu, podczas gdy trasa w wariancie I "odcinałaby" jedynie niewielki fragment w jego południowej części.

Autorzy "Oceny..." przyznają, że dane wyjściowe przedstawione do analizy są bardzo fragmentaryczne (rozdz. 2.2). Dane te uzupełniono "wizją lokalna połączoną ze wstępnym kartowaniem sozologicznym", nie podano jednak zakresu wykonanych prac, ani nie załączono ich dokumentacji. Nasuwa się uwaga, że ocena oddziaływania na środowisko inwestycji takiej jak obwodnica, przebiegająca przez jeden z najcenniejszych w kraju obszarów torfowiskowych, wymaga nieco bardziej szczegółowych prac niż "wstępne kartowanie sozologiczne".

Podstawa ekspertyzy powinno być szczegółowe i kompleksowe rozpoznanie terenu, zwłaszcza w zakresie zróżnicowania siedlisk i szaty roślinnej. Ustalenie typów zasilania wodnego torfowisk stanowiących najcenniejsze siedliska dolnej doliny Rospudy, jest niezbędne przy prognozowaniu skutków zmian systemu hydrologicznego. Doświadczenie pokazuje, że ingerencja w naturalne układy, nawet na niewielkim obszarze w terenie bagiennym, może powodować zmiany stosunków wodnych i zaburzenia warunków siedliskowych o dużym zasięgu przestrzennym, trudnym do przewidzenia bez specjalistycznej analizy.

O wyjątkowości dolnego odcinka doliny Rospudy decyduje, obok prawie nie zaburzonych układów krajobrazowych, obecność wielu gatunków roślin i zwierząt podlegających ochronie prawnej. W opracowaniu dokonano niepełnego zestawienia gatunków ginących, rzadkich i zagrożonych (podrozdz. 6.1.2.1). Nie uwzględniono przy tym gatunków szczególnie istotnych, np. miodokwiatu krzyżowego (Hierminium monorchis), dla którego dolina Rospudy jest jedynym udokumentowanym obecnie stanowiskiem w Polsce i jednym z niewielu w Europie.

O pewnym niedocenianiu przez autorów opracowania wartości przyrodniczych i krajobrazowych doliny Rospudy i terenów przyległych świadczy także charakterystyka bioróżnorodności krajobrazowej (podrozdz. 6.1.2.3). Autorzy zaznaczają, że 50% długości przebiegu trasy obwodnicy to tereny o bardzo wysokich walorach przyrodniczych, a w 30% to tereny o wysokich walorach przyrodniczych. Pozostałe 20% przypada na tereny rolnicze. Właśnie owe pozostałe 20% zostało przez autorów potraktowane najszerzej. W opisie dotyczącym krajobrazu rolniczego znalazła się również krótka charakterystyka "enklaw ekosystemów nierolniczych" - śródpolnych zadrzewień i okrajków. Zostały one określone jako "miejsca stałego schronienia lub hibernacji przez poważne szkodniki upraw lub jako ogniska rozprzestrzeniania się chwastów oraz patogenów roślin" (str. 27). Tak jednostronna charakterystyka wydaje się być co najmniej dyskusyjna, ponieważ ekosystemy te traktowane są obecnie jako niezwykle cenne elementy krajobrazu rolniczego, decydujące o jego bioróżnorodności, wpływające w znaczący sposób na mikroklimat, ograniczające rozprzestrzenianie się zanieczyszczeń, oddziałujące w sposób pozytywny na otaczające pola uprawne i łąki.

Autorzy przewidują zmiany fitocenoz (podrozdz. 7.6.6), jednak przewidywania te ograniczają jedynie do terenu objętego obwodnicą i jej najbliższego sąsiedztwa. Ewentualna zmiana stosunków wodnych w czasie budowy trasy, związana chociażby z przebiciem osadów podtorfowych filarami estakady, wywoła prawdopodobnie trwałe i nieodwracalne a nie "czasowe" , jak stwierdzają autorzy ekspertyzy, zmiany w trofii siedlisk bagiennych, nawet w dużej odległości od przebiegu trasy a tym samym sukcesję zbiorowisk roślinnych. Stanowi to niemal pewne zagrożenie dla szeregu gatunków torfowiskowych. Zagrożenia szaty roślinnej nie są brane również pod uwagę w propozycjach zminimalizowania ujemnego wpływu inwestycji na środowisko (rozdz. 9.5). Ograniczenie proponowanych rozwiązań do gruntów ornych sugeruje naszym zdaniem , że w żaden sposób nie można zminimalizować oddziaływania budowy i eksploatacji drogi na naturalne fitocenozy.

W rozdz. 8.0 dotyczącym "Ustalenia granic obszaru ponadnormatywnego oddziaływania obwodnicy Augustowa na środowisko", w podrozdziałach dotyczących problemów gleb i środowiska wodnego podano jedynie kilka danych, znanych z publikacji (zawartość ołowiu w glebach przydrożnych, wskaźnik metali ciężkich itp.). Aby móc autorytatywnie określić zasięg wpływu obwodnicy na środowisko glebowe i wodne konieczne jest wykonanie szczegółowych badań, na podstawie których można przeprowadzić odpowiednie symulacje - tak jak autorzy ekspertyzy postąpili w przypadku charakterystyki klimatu akustycznego i zanieczyszczenia powietrza.

Wskazane braki i niekonsekwencje nie pozwalają na obiektywną weryfikację wniosków wyciągniętych przez autorów a tym bardziej na uznanie, że wybrany wariant jest rozwiązaniem optymalnym.

Podsumowując należy podkreślić, że "Ocena..." stanowi dokument niespójny, w którym treść szeroko rozbudowanej części analitycznej nie znajduje odbicia we wnioskach. Chociaż uwzględnione zostały wszystkie elementy stawiane tego typu opracowaniom przez rozporządzenie Ministra OŚZNiL z dnia 14 lipca 1998 r., to poszczególne aspekty oceny nie zostały potraktowane w sposób równoważny. W wielu miejscach widoczna jest też niekonsekwencja autorów w traktowaniu zagrożeń poszczególnych elementów środowiska.

Uważamy, że w związku ze szczególna wartością przyrodnicza doliny Rospudy, wskazane jest by plany budowy obwodnicy były poprzedzone dużo bardziej szczegółową analizą środowiska przyrodniczego oraz specjalistyczną prognozą zmian i zagrożeń w ekosystemach. Celowe wydaje się też podjęcie prób wyznaczania nowych wariantów przebiegu obwodnicy, całkowicie omijających cenny obszar torfowiskowy.

Falenty, 30 kwietnia 1999 roku

Wiktor Kotowski
Zuzanna Oświecimska
Hubert Piórkowski
Marek Rycharski
Monika Szewczyk