Opinia w sprawie oddziaływania obwodnicy Augustowa na środowisko przyrodnicze projektowanego rezerwatu Rospuda
Dr Wojciech Adamowski
Białowieska Stacja Geobotaniczna UW
ul. Sportowa 19, 17-230 Białowieża
Dolina Rospudy odznacza się rzadko spotykanym bogactwem florystycznym oraz stopniem zachowania rozległego kompleksu torfowisk. Ze względu na wielkie walory przyrodnicze zaproponowano objęcie tego terenu ochroną rezerwatową (KARCZMARZ & SOKOŁOWSKI 1998); niestety, jak dotąd projekt ten nie doczekał się realizacji. We florze rezerwatu (SOKOŁOWSKI 1998) występuje przeszło 30 gatunków objętych w Polsce ochroną gatunkową (m.in. 4 gatunki widłaków, brzoza niska Betula humilis, sasanka otwarta Pulsatilla patens, zimoziół północny linnaea borealis i 19 gatunków storczyków) i kilkadziesiąt dalszych, rzadkich w skali kraju. Tu ocalało ostatnie w Polsce stanowisko miodokwiatu krzyżowego Herminium monorchis (SOKOŁOWSKI 1998, ZARZYCKI & KAŻMIERCZAKOWA 1993, ADAMOWSKI & KECZYŃSKI 1998). Podobnie flora mszaków zawiera liczne gatunki reliktowe (KARCZMARZ & SOKOŁOWSKI 1987, SOKOŁOWSKI 1996). Bogactwo świata roślinnego potwierdza znaczne zróżnicowanie fitosocjologiczne występującej w rezerwacie roślinności. Stwierdzono tam jak dotąd (SOKOŁOWSKI 1996) 44 zespoły i 1 zbiorowisko roślinne o nieustalonej randze; wśród nich na szczególną zasługują: Pellio-Cardaminetum amarae, zespół zanikający w związku z wysychaniem źródlisk, Drepanoclado-Caricetum limosae z reliktowymi gatunkami mchów i miodokwiatem krzyżowym, Scirpetum hudsonianum z licznymi gatunkami wysokotorfowiskowymi i Betulo-Salicetum repentis z brzozą niską.
Obserwacje różnych autorów potwierdzają (KARCZMARZ & SOKOŁOWSKI 1988, SOKOŁOWSKI 1988, SOKOŁOWSKI 1996, ADAMOWSKI & KECZYŃSKI 1998), że obecny stan zachowania tego kompleksu gwarantuje zachowanie na długie lata wszystkich jego składników. Obiekty tego typu można skutecznie chronić jedynie w całości. Każde naruszenie istniejącego naturalnego układu stosunków wodnych w jakiejkolwiek części doliny, spowoduje daleko idące zmiany warunków ekologicznych i zanik na dużym obszarze zbiorowisk torfowiskowych.
Jedna z zaproponowanych tras przecina dolinę rzeki w odległości kilkuset metrów od stanowiska miodokwiatu. Realizacja tak daleko idącego przedsięwzięcia, jakim jest budowa drogi o utwardzonej nawierzchni przez zatorfioną dolinę rzeczną wymaga odwodnienia terenu, przemieszczenia znacznych mas gruntu, wycięcia pasa lasu, itp. Działań. Skutki budowy będą odczuwalne na całej powierzchni projektowanego rezerwatu i mogą doprowadzić do znacznego zmniejszenia jego wartości przyrodniczych.
Prowadzony w ostatnich latach monitoring populacji miodokwiatu (ADAMOWSKI & KECZYŃSKI 1998) wskazuje na jego utrzymywanie się. W bieżącym roku odnaleziono nieznane wcześniej stanowisko tego gatunku, co pozwala szacować jego łączną liczebność na 500-700 osobników. Miodokwiat krzyżowy jest rośliną światłolubną, związaną z bezleśnymi torfowiskami. W związku z przekształceniem siedlisk zanika w znacznej części swego zasięgu. Dlatego w wielu krajach gatunek ten znalazł się na czerwonych listach roślin zagrożonych wymarciem (ZARZYCKI & SZELĄG 1992, BORODIN et al. 1984, CONTI et al. 1992, STEWART et al. 1994). Jedno z istniejących jeszcze w latach 60-tych stanowisk tego gatunku zniszczono podczas melioracji torfowiska Bagno Wizna (PAŁCZYŃSKI 1963, SOKOŁOWSKI 1998). Obniżenie poziomu wód gruntowych spowodowało tam murszenie torfu, na przesuszone torfowisko wkroczyły gatunki drzewiaste i nitrofilne zioła, a populacja miodokwiatu całkowicie wyginęła. Nie pomogło wprowadzenie ochrony rezerwatowej, kiedy zaburzono stosunki wodne. Ten sam scenariusz może powtórzyć się w rezerwacie Rospuda w przypadku realizacji wariantu biegnącego przez jego środkowa część.
Poprowadzenie obwodnicy przez południową część rezerwatu, przy zachowaniu pewnych środków ostrożności (przekroczenie doliny mostem, posadowienie przyczółków na gruncie mineralnym, zabezpieczenie niezmienności stosunków wodnych, itp.), spowoduje mniejsze straty. Takie rozwiązanie mniej szpeci krajobraz, skraca odcinek nowo budowanej drogi, zmniejsza powierzchnie wyciętego lasu i pozwala na zachowanie torfowiska w całości.
