Storczykowa dolina
Wśród roślin naczyniowych, obok licznych gatunków pospolitych powszechnie spotykanych w Puszczy Augustowskiej, w dolinie Rospudy występuje szereg rzadkich, a wśród nich 33 gatunki podlegające ścisłej ochronie prawnej, w tym 19 to przedstawiciele rodziny storczykowatych (Sokołowski 1988). Z racji występowania tu tak dużej ilości storczykowatych, tereny nad Rospudą nazywane są przez botaników „Storczykową Doliną”.
Najrzadsze i najcenniejsze gatunki występujące w dolinie Rospudy to: miodokwiat krzyżowy – jedyne stanowisko w Polsce, storczyk krwisty podgatunek białokwiatowy – jedno z kilku stanowisk w Polsce, storczyk szerokolistny, obuwik pospolity (Cypripedium calceolus), żłobik koralowy (Corallorhiza trifida), kukułka Fuchsa (Dactylorhiza fuchsii), kukułka Traunsteinera (Dactylorhiza traunsteinerii), kruszczyk błotny (Epipactis palustris), miodokwiat krzyżowy (Herminium monorchis), lipiennik Losela (Liparis loeselii), wyblin jednolistny (Malaxis monophyllos), storczyk męski (Orchis mascula), tajęża jednostronna (Goodyera repens).
Ciekawostką przyrodniczą są licznie występujące w dolinie Rospudy krzyżówki różnych gatunków storczyków. Część z nich nie została jeszcze dostatecznie zbadana. Przykładem może być tutaj krzyżówka podgatunku białokwiatowego i typowego storczyka krwistego o pstrych kremowo-czerwonych kwiatach, dla której według dr. Leszka Bernackiego projektowany rezerwat Rospuda jest podobnie jak dla miodokwiatu krzyżowego jedynym stanowiskiem w Polsce.
Dolina Rospudy jest miejscem odwiedzanym przez przyrodników i fotografików z różnych stron świata „polujących” na zdjęcia rzadkich roślin.
Wszystkie storczyki w naszym kraju podlegają ścisłej ochronie prawnej.
Miodokwiat krzyżowy
Miodokwiat krzyżowy (Herminium monorchis) jest bardzo niepozorną rośliną o rozmiarach od 10 do 30–45 cm. Zapylany jest przez bardzo niewielkie owady – głównie należące do błonkoskrzydłych i dwuskrzydłych. Owady przywabiane są dość miłym aromatem, zbliżonym nieco do anyżu. Miodokwiat produkuje też nektar, gromadzący się w ostrodze kwiatu. Miodokwiat krzyżowy jest jedynym w Europie przedstawicielem azjatyckiego rodzaju Herminium. W Polsce gatunek ten związany jest z torfowiskami niskimi. Roślina charakteryzuje się dużym przywiązaniem do określonego typu siedliska i wielką wrażliwością na wahania poziomu wód. Jest to gatunek światłolubny.
Miodokwiat krzyżowy jest obecnie najrzadszym storczykiem w Polsce, występującym na jednym tylko stanowisku w dolinie rzeki Rospudy. Roślina ta jest również jedną z najrzadszych roślin naszej rodzimej polskiej flory. Większość stanowisk miodokwiatu w Polsce zanikła na skutek osuszania i melioracji torfowisk i mokradeł oraz intensyfikacji rolnictwa – tak stało się z jedną z większych populacji miodokwiatu, która zginęła w latach 70. na skutek osuszenia Bagna Wizna.
W całej Europie obserwuje się gwałtowne wymieranie tego gatunku. Wymarł on już na swoich stanowiskach w Czechach i Finlandii. Mniej zagrożony jest tylko na południu Wielkiej Brytanii, w Szwajcarii i Estonii. W Polsce jeszcze do niedawna występował na 18 stanowiskach, jednak w ostatnich latach na 17 z nich wymarł. W dolinie Rospudy miodokwiat odkryty został w roku 1978 (naliczono wtedy około 100 egzemplarzy kwitnących).
Jednak i na ostatnim swoim stanowisku w Polsce miodokwiat nie jest bezpieczny – przez obszar w dolinie Rospudy na którym występuje planowane jest przeprowadzenie obwodnicy Augustowa.
Jak wszystkie storczyki miodokwiat krzyżowy podlega ochronie ścisłej. Stanowisko miodokwiatu nad Rospudą jest włączone do ogólnopolskiej sieci monitoringu przyrodniczego. W Polskiej Czerwonej Księdze posiada status krytycznie zagrożonego wyginięciem (CR), wpisany jest na listę gatunków rzadkich i zagrożonych ze statusem wymierającego (E), z takim samym statusem wpisany jest również do Litewskiej Czerwonej Księgi. Wpisany jest też na podstawową (ogólnoeuropejską) listę CORINE (Coordination of Information on the Environment).
Miodokwiat krzyżowy w dolinie Rospudy został odkryty w roku 1978 (naliczono wtedy około 100 egzemplarzy kwitnących). Stał się symbolem ginącej flory naszego kraju.
Zobacz również:
- Miodokwiat krzyżowy (Herminium monorchis) i jego ochrona w projektowanym rezerwacie Rospuda – Wojciech Adamowski, Andrzej Keczyński | doc, 1,5 MB
- Zdjęcia miodokwiatu krzyżowego
Rzadkie gatunki roślin w dolinie Rospudy
Bogactwo doliny Rospudy stanowi 45 zespołów roślinnych. Wśród nich jest 5 zespołów roślinności wodnej, 4 zespoły źródliskowe, 10 zespołów szuwarowych, 14 zespołów torfowiskowych, 11 zespołów leśnych i jeden zespół roślinności murawowej (Sokołowski & Kot 1996).
- Rośliny naczyniowe:
Wełnianeczka elpejska (Baeothryon alpinum), Brzoza niska (Betula humilis), Turzyca strunowa (Carex chordorhiza), Turzyca bagienna (Carex limosa), Turzyca życicowa (Carex loliacea), Obuwik pospolity (Cypripedium calceolus), Wełnianka delikatna (Eriophorum gracile), Miodokwiat krzyżowy (Herminium monorchis), Lipiennik Losela (Liparis loeselii), Wyblin jednolistny (Malaxis monophyllos), Wielosił błękitny (Polemonium caeruleum), Skalnica torfowiskowa (Saxifraga hirculus), Konietlica syberyjska (Trisetum sibiricum), Fiołek torfowy (Viola epipsila), Żłobik koralowy (Corallorhiza trifida), Kukułka Fuchsa (Dactylorhiza fuchsii), Kukułka Traunsteinera (Dactylorhiza traunsteinerii), Rosiczka długolistna (Drosera anglica), Rosiczka okrągłolistna (Drosera rotundifolia), Nerecznica grzebieniasta (Dryopteris cristata), Kruszczyk błotny (Epipactis palustris), Storczyk męski (Orchis mascula), Gwiazdnica grubolistna (Stellaria crassifolia), Kukułka krwista (Dactylorhiza incarnata), Wawrzynek wilczełyko (Daphne mezereum), Kruszczyk szerokolistny (Epipactis helleborine), Tajęża jednostronna (Goodyera repens), Widłak wroniec (Huperzia selago), Lilia złotogłów (Lilium martagon), Widłak jałowcowaty (Lycopodium annotinum), Gnieźnik leśny (Neottia nidus-avis), Grążel żółty (Nuphar lutea), Kopytnik pospolity (Asarum europaeum), Konwalia majowa (Convallaria majalis), Goździk kropkowany (Dianthus deltoides), Kruszyna pospolita (Frangula alnus), Przylaszczka pospolita (Hepatica nobilis), Bagno zwyczajne (Ledum palustre), Bobrek trójlistkowy (Menyanthes trifoliata), Porzeczka czarna (Ribes nigrum), Kalina koralowa (Viburnum opulus), Dąbrówka kosmata (Ajuga genevensis), Dzięgiel nadbrzeżny (Angelica archangelica ssp. litoralis), Kłosownica pierzasta (Brachypodium pinnatum), Turzyca dwupienna (Carex dioica), Ponikło skąpokwiatowe (Eleocharis quinqueflora), Bażyna czarna (Empetrum nigrum), Wełnianka szerokolistna (Eriophorum latifolium), Manna gajowa (Glyceria nemoralis), Posłonek kutnerowaty (Helianthemum nummularium ssp. obscurum), Strzęplica piramidalna (Koeleria pyramidata), Okrzyn szerokolistny (Laserpitium latifolium), Groszek czerniejący (Lathyrus niger), Listera sercowata (Listera cordata), Listera jajowata, (Listera ovata), Gruszycznik jednokwiatowy (Moneses uniflora), Dziewięciornik błotny (Parnassia palustris), Gnidosz błotny (Pedicularis palustris), Pięciornik biały (Potentilla alba), Wierzba czarniawa (Salix myrsinifolia), Bagnica torfowa (Scheuchzeria palustris), Gwiazdnica długolistna (Stellaria longifolia), Pływacz drobny (Utricularia minor), Pływacz pośredni (Utricularia intermedia), Przetacznik kłosowy (Veronica spicata), Fiołek skalny (Viola rupestris). - Mszaki:
Cinclidium stygium, Geocalyx graveolens, Helodium blandowii, Paludella squarrosa, Sphagnum fuscum, Tomenthypnum nitens, Hematocaulis vernicosus, Aulacomnium palustre, Calliergonella cuspidata, Climacium dendroides, Hylocomium splendens, Leucobryum glaucum, Limprichtia revolvens, Pleurozium schreberi, Polytrichum strictum, Ptilium crista-castrensis, Rhytidiadelphus triquetrus, Sphagnum capillifolium, Sphagnum fallax, Sphagnum girgensohnii, Sphagnum lindbergii, Sphagnum magellanicum, Sphagnum obtusum, Sphagnum palustre, Sphagnum rubellum, Sphagnum squarrosum, Sphagnum warnstorfii, Thuidium tamariscinum. - Inne rzadkie gatunki stwierdzone w latach 2002–2003:
Groszek błotny (Lathyrus palustris), Orlik pospolity (Aquilegia vulgaris), Gółka długoostrogowa (Gymnadenia conopsea), Grzybienie białe (Nymphaea alba), Turzyca dwustronna (Carex disticha), Turzyca dwupienna (Carex dioica), Starzec błotny (Senecio congestus), Bażyna czarna (Empetrum nigrum), Lilia złotogłów (Lilium martagon), Tajęża jednostronna (Goodyera repens).
Powyższe gatunki zostały podane przez Sokołowskiego (1996) oraz zostały potwierdzone w latach 2002–2003 przez badania terenowe stowarzyszenia „Chrońmy mokradła”. www.free.ngo.pl/cmok
